Φαιοχρωμοκύττωμα και Παραγαγγλίωμα

/ / / Τι είναι το φαιοχρωμοκύττωμα και το παραγαγγλίωμα;

Το φαιοχρωμοκύττωμα είναι ένας σπάνιος, αλλά δυνητικά απειλητικός για την ζωή, όγκος της μυελώδους μοίρας των επινεφριδίων, που παράγει αυξημένες ποσότητες κατεχολαμινών, ενώ τα παραγαγγλιώματα είναι όγκοι των παραγαγγλίων. Ως παραγάγγλια ονομάζονται συστάδες νευροενδοκρινικών κυττάρων, τα οποία μεταναστεύουν κατά την ενδομήτρια ζωή, σε διάφορα σημεία του σώματος, από την κεφαλή έως την λεκάνη, φέροντας στοιχεία είτε από το συμπαθητικό είτε από το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα. Αποτελούν ῾῾σταθμούς῾῾κατά την διαδρομή των νευρικών σημάτων μεταξύ εγκεφάλου και περιφέρειας, με στόχο τον καλύτερο συντονισμό της πληροφορίας. Ο μυελός των επινεφριδίων, στην ουσία αποτελεί ένα μεγάλο συμπαθητικό παραγάγγλιο και έτσι τόσο το φαιοχρωμοκύττωμα όσο και τα συμπαθητικά παραγαγγλιώματα, έχουν κοινή προέλευση και άρα χαρακτηριστικά.

/ / / Πόσο συχνά είναι και σε ποια ηλικία εμφανίζονται;

Η επίπτωση του φαιοχρωμοκυττὠματος και του παραγαγγλιώματος μαζί είναι περίπου 0,8 ανά 100,000 άτομα ανά έτος. Ωστόσο, από τις νεκροψίες φαίνεται πως το πραγματικό νούμερο είναι μεγαλύτερο, μεταξύ 250-1300 ανά 1000.000, καθώς η πλειοψηφία των ασθενών διαγιγνώσκεται μετά θάνατον. Μπορούν να εμφανισθούν σε οποιαδήποτε ηλικία, με ηλικία αιχμής την 5η-6η δεκαετία της ζωής, στην περίπτωση όμως των γενετικών συνδρόμων, οι όγκοι εμφανίζονται πολύ νωρίτερα.

/ / / Ποια είναι τα αίτια του φαιοχρωμοκυττώματος και του παραγαγγλιώματος;

Οι όγκοι αυτοί είναι κυρίως σποραδικοί, αλλά 40% εξ αυτών κληρονομούνται μέσω γενετικών μεταλλάξεων.

/ / / Είναι οι όγκοι αυτοί καρκίνος;

Οι όγκοι αυτοί είναι κακοήθεις σε ένα ποσοστό 10-17%.

/ / / Ποια είναι τα συμπτώματα και σημεία των όγκων αυτών;

Το φαιοχρωμοκύττωμα ονομάζεται ῾῾ο μεγάλος μίμος῾῾ καθώς μπορεί να παρουσιαστεί με τα συμπτώματα οποιασδήποτε νόσου. Το 61% των όγκων αυτών στις νεκροψίες ήταν ασθενείς που είχαν υπέρταση, αλλά το 91% είχε μη ειδικά για το φαιοχρωμοκύττωμα/παραγαγγλίωμα συμπτώματα. Σε πάνω από το 1/3 των ασθενών ο θάνατος προηγείται της διάγνωσης. Η κλασσική συμπτωματολογία περιλαμβάνει παροξυσμούς:

  • ταχυκαρδίας
  • κεφαλαλγίας
  • εφίδρωσης και
  • αρτηριακής υπέρτασης.

Οι παροξυσμοί μπορεί να εκλύονται από μία απλή κίνηση όπως το σκύψιμο, η βρώση τροφών με τυραμίνη, όπως η σοκολάτα και η μπανάνα, η λήψη κάποιων φαρμάκων, όπως τα αντικαταθλιπτικά και οι χειρουργικοί χειρισμοί.

/ / / Πως διαγιγνώσκονται το φαιοχρωμοκύττωμα και το παραγαγγλιώμα;

Η διάγνωση τίθεται με την μέτρηση των μετανεφρινών, που είναι παράγωγα του μεταβολισμού των κατεχολαμινών  στο αίμα, ενώ ο εντοπισμός του όγκου-(ων) αλλά και των μεταστάσεων γίνεται με απεικονιστικές μεθόδους, όπως αξονική ή μαγνητική τομογραφία, σπινθηρογράφημα επινεφριδίων (Ι-MIBG), τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET) και σπινθηρογράφημα των υποδοχέων σωματοστατίνης (octreoscan). Ο γενετικός έλεγχος αποκλείει ή επιβεβαιώνει γενετική οικογενή νόσο.

/ / / Ποια είναι η θεραπεία του φαιοχρωμοκυττώματος και του παραγαγγλιώματος;

Η θεραπεία εκλογής είναι η αδρεναλεκτομή, μετά από φαρμακευτική προετοιμασία του ασθενούς για την αποφυγή πρόκλησης υπερτασικής κρίσης. Στην περίπτωση υποτροπών, μεταστάσεων ή και παραγαγγλιωμάτων που η αφαίρεσή τους θέτει σε κίνδυνο ζωτικά όργανα/ιστούς, ένας συνδυασμός χειρουργείων, φαρμακοθεραπείας, ακτινοβολιών, χημειοθεραπείας, I-MIBG, και διακαθετηριακού αρτηριακού χημειοεμβολισμού, μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Η μακροχρόνια μετεγχειρητική παρακολούθηση των ασθενών είναι απαραίτητη, τόσο για την αντιμετώπιση της καρδιοαγγειακής νοσηρότητας/θνητότητας, όσο και τον έγκαιρο εντοπισμό πιθανής μεταστατικής νόσου.

Γενετικά / Οικογενή Σύνδρομα Φαιοχρωμοκυττὠματος / Παραγαγγλιώματος

/ / / Τι είναι τα γενετικά σύνδρομα Φαιοχρωμοκυττὠματος / Παραγαγγλιώματος;

To 40% των ασθενών με φαιοχρωμοκύττωμα/παραγαγγλίωμα παρουσιάζει τον όγκο (-ους) ως μέρος ενός εκ των γενετικών/οικογενών συνδρόμων, που κληρονομούνται μέσω γενετικών μεταλλάξεων. Παρόλα αυτά, μόνο ένα 10-15% των ασθενών γνωρίζει την ύπαρξη οικογενειακού ιστορικού σύμφωνου με μία τέτοια γενετική μετάλλαξη.

/ / / Σε ποια ηλικία και πως εμφανίζονται τα γενετικά σύνδρομα;

Οι όγκοι στα σύνδρομα αυτά, εμφανίζονται τουλάχιστον μία δεκαετία νωρίτερα ( π.χ. 29 ετών ο μέσος όρος για μεταλλάξεις των γονιδίων SDHB και SDHD), είναι συχνά πολλαπλοί, αμφοτερόπλευροι, συνυπάρχουν με άλλους όγκους, ενδοκρινικούς και μη, ενώ αρκετές φορές είναι πολυεστιακοί.

/ / / Τα γενετικά σύνδρομα Φαιοχρωμοκυττὠματος / Παραγαγγλιώματος παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο κακοήθειας;

Κάποιες γενετικές μεταλλάξεις σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο μεταστάσεων, όπως οι μεταλλάξεις του γονιδίου SDHB, που εντοπίζονται στο 40% των μεταστατικών φαιοχρωμοκυττωμάτων/παραγαγγλιωμάτων.

Τα πιο γνωστά γενετικά σύνδρομα φαιοχρωμοκυττώματος/παραγαγγλιώματος είναι τα παρακάτω:

> Nόσος Von Hippel Lindau (VHL)

Τι είναι η νόσος Von Hippel Lindau και πως εκδηλώνεται?

Η νόσος VHL είναι ένα οικογενές σύνδρομο, που προδιαθέτει την ανάπτυξη πολλαπλών αγγειοβριθών όγκων, όπως:

  • αιμαγγειοβλαστώματα του αμφιβληστροειδούς και του κεντρικού νευρικού συστήματος
  • φαιοχρωμοκυττώματα /παραγαγγλιώματα
  • νεφρικές κύστεις
  • νεφρικό καρκίνωμα, και
  • παγκρεατικούς νευροενδοκρινικούς όγκους

Πόσο συχνή είναι;

Η νόσος κληρονομείται κατά τον επικρατή αυτοσωμικό χαρακτήρα και η επίπτωσή της είναι 1 στις 36000 γεννήσεις.

Σε ποια ηλικία εμφανίζονται τα φαιοχρωμοκυττώματα /παραγαγγλιώματα στη νόσο VHL;

Ο μέσος όρος εμφάνισης φαιοχρωμοκυτώματος/ παραγαγγλιώματος είναι τα 28 έτη, ενώ  η νεαρότερη ηλικία που έχει αναφερθεί είναι τα 5 έτη. Τα φαιοχρωμοκυτώματα είναι συχνά αμφοτερόπλευρα.

Υπάρχει αυξημένος κίνδυνος κακοήθειας;

Οι ασθενείς με την νόσο VHL διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξουν καρκίνο του νεφρού, ο οποίος συμβαίνει περίπου στα 2/3 των ασθενών.

Τι πρέπει να κάνουν οι φορείς της νόσου;

Οι φορείς της μετάλλαξης χρειάζονται τακτική παρακολούθηση, που ξεκινά από την γέννηση, για την έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση των όγκων.

> Νευροινωμάτωση

Τι είναι και πόσο συχνή είναι η Νευροινομάτωση;

Η Νευροινωμάτωση είναι μία γενετική διαταραχή που κληρονομείται επίσης με τον επικρατή αυτοσωμικό χαρακτήρα και η επίπτωσή της είναι 1 στα 2600-3000 άτομα.

Πως εκδηλώνεται η νόσος;

Οι ασθενείς, κατά την διάρκεια της ζωής τους, εμφανίζουν μία σειρά από κλινικές εκδηλώσεις, όπως:

  • café au lait κηλίδες
  • όγκους των νεύρων (νευροινώματα)
  • βουβωνικές και μασχαλιαίες φακίδες
  • γνωσιακές διαταραχές
  • οστικές ανωμαλίες
  • όγκους του κεντρικού νευρικού συστήματος
  • σαρκώματα
  • φαιοχρωμοκυττώματα/παραγαγγλιώματα

Σε ποια ηλικία εμφανίζονται τα φαιοχρωμοκυττώματα /παραγαγγλιώματα;

Το φαιοχρωμοκύττωμα/παραγαγγλίωμα μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία από την νεογνική έως την γεροντική με μέσο όρο διάγνωσης τα 42 έτη.

Υπάρχει αυξημένος κίνδυνος κακοήθειας;

Οι ασθενείς με νευροινωμάτωση παρουσιάζουν αυξημένο ρίσκο να αναπτύξουν κακοήθεις όγκους των νεύρων, του γαστρεντερικού και ραβδομυοσαρκώματα.

Τι πρέπει να κάνουν οι φορείς της νόσου;

Και σε αυτό το γενετικό σύνδρομο, η τακτική παρακολούθηση, εφόρου ζωής είναι ζωτικής σημασίας.

> Σύνδρομα Φαιοχρωμοκυττώματος/Παραγαγγλιώματος Λόγω Μεταλλάξεων Των Ενζύμων Του Τρικαρβοξυλικού Οξέος Κύκλου

Τι είναι τα σύνδρομα Φαιοχρωμοκυττώματος/Παραγαγγλιώματος Λόγω Μεταλλάξεων Των Ενζύμων Του Τρικαρβοξυλικού Οξέος Κύκλου;

Τα σύνδρομα αυτά σχετίζονται με κληρονομούμενο φαιοχρωμοκύττωμα/παραγαγγλίωμα και οφείλονται σε μεταλλάξεις των ενζύμων SDHD, SDAF2, SDHC, SDHB, που είναι απαραίτητα για την παραγωγή ενέργειας στα κύτταρα. Ονομάζονται οικογενές σύνδρομο παραγγαγλιώματος 1, 2, 3, 4, αντίστοιχα και κληρονομούνται με τον επικρατή αυτοσωμικό χαρακτήρα.

Πως εκδηλώνεται τα οικογενή σύνδρομα παραγγαγλιώματος 1, 2, 3, 4 και σε ποια ηλικία αναπτύσσουν φαιοχρωμοκυτώματα/παραγαγγλιώματα;

Το πιο συχνό είναι το οικογενές σύνδρομο παραγγαγλιώματος 1, όπου οι ασθενείς αναπτύσσουν φαιοχρωμοκυτώματα /παραγαγγλιώματα, μόνο εάν κληρονομήσουν την μετάλλαξη από τον πατέρα τους και όχι από την μητέρα τους. Το 50% των ασθενών θα αναπτύξουν όγκους μέχρι την ηλικία των 31 ετών. Από την άλλη, οι φορείς της μετάλλαξης για το γονίδιο SDHB αναπτύσσουν φαιοχρωμοκυτώματα/παραγαγγλιώματα, είτε κληρονομήσουν την μετάλλαξη από τον πατέρα είτε από την μητέρα.

Υπάρχει αυξημένος κίνδυνος κακοήθειας;

Οι ασθενείς με οικογενές σύνδρομο παραγγαγλιώματος 1, 2, 3, 4 παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο κακοήθειας. Για παράδειγμα, οι ασθενείς με το οικογενές σύνδρομο παραγγαγλιώματος 1 είναι δυνατόν να αναπτύξουν νεφρικό καρκίνωμα και γάστρο-εντερικούς στρωματικούς όγκους, ενώ οι φορείς της μετάλλαξης για το γονίδιο SDHB παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο κακοήθους παραγαγγλιώματος και καρκίνου του νεφρού.  

> Σύνδρομο Πολλαπλής Ενδοκρινικής Νεοπλασίας 2 (MEN2)

Τι είναι το Σύνδρομο Πολλαπλής Ενδοκρινικής Νεοπλασίας 2 (MEN2);

To σύνδρομο MEN2 κληρονομείται με τον επικρατή αυτοσωμικό χαρακτήρα, και οφείλεται σε ενεργοποιητικές μεταλλάξεις του πρωτοογκογονιδίου RET, που οδηγεί στην ανάπτυξη πολλαπλών ενδοκρινών όγκων.

Πως εκδηλώνεται το σύνδρομο MEN2 και σε τι ποσοστό αναπτύσσεται κακοήθεια;

Το σύνδρομο διακρίνεται σε MEN2Α, όπου οι ασθενείς αναπτύσσουν:

  • μυελοειδές καρκίνωμα του θυρεοειδούς, σε ποσοστό 95-100%
  • πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό, λόγω υπερπλασίας πολλαπλών παραθυρεοειδών αδένων (20%) και
  • φαιοχρωμοκύττωμα, σε ποσοστό που κυμαίνεται από 60-100%

 

Το MEN2Β χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη:

  • επιθετικού μυελοειδούς καρκίνου, σχεδόν σε όλους τους ασθενείς
  • φαιοχρωμοκύτωμα στους μισούς ασθενείς
  • βλεννογόνια νευρώματα και εντερικά γαγγλιονευρώματα
  • σκελετικές ανωμαλίες και
  • χαρακτηριστικό προσωπείο

Πόσο συχνό είναι το σύνδρομο MEN2 και σε ποια ηλικία εμφανίζεται το φαιοχρωμοκύττωμα;

Η επίπτωση της νόσου είναι 1 στα 30.000 άτομα. Το φαιοχρωμοκύττωμα, ανάλογα με την μετάλλαξη, μπορεί να εμφανισθεί από την ηλικία των 8 ετών με μέσο όρο τα 30 έτη. Η πλειοψηφία των ασθενών θα εμφανίσει φαιοχρωμοκύττωμα και στο άλλο επινεφρίδιο μέσα σε μία δεκαετία.

Τι πρέπει να κάνουν οι φορείς;

Καθώς το μυελοειδές καρκίνωμα του θυρεοειδούς μπορεί να εκδηλωθεί πολύ νωρίς και είναι δυνητικά απειλητικό για την ζωή, προφυλακτική ολική θυρεοειδεκτομή συνίσταται τους πρώτους μήνες της ζωής στα νεογνά με επιβεβαιωμένη μετάλλαξη για το MEN2Β και στα πρώτα 5 έτη της ζωής για το MEN2Α. Επιπλέον, όπως και στα υπόλοιπα γενετικά σύνδρομα, η τακτική παρακολούθηση είναι υποχρεωτική.

> Σύνδρομο Πολλαπλής Ενδοκρινικής Νεοπλασίας 1 (MEN1)

Τι είναι το Σύνδρομο Πολλαπλής Ενδοκρινικής Νεοπλασίας 1 (MEN1);

Το σύνδρομο ΜΕΝ1 οφείλεται σε μεταλλάξεις του γονιδίου ΜΕΝ1, που απενεργοποιούν ή διαταράσσουν την λειτουργία της  ογκο-κατασταλτικής πρωτεΐνης μενίνης, με αποτέλεσμα την εμφάνιση πολλαπλών ενδοκρινικών και μη όγκων.

Πόσο συχνό είναι το σύνδρομο MEN1;

Ο επιπολασμός της νόσου είναι 2-20 ανά 100.000 στον γενικό πληθυσμό και κληρονομείται με τον επικρατή αυτοσωμικό χαρακτήρα.

Πως εκδηλώνεται το σύνδρομο MEN1 και σε ποια ηλικία εμφανίζονται οι όγκοι;

Οι φορείς του γονιδίου αναπτύσσουν:

  • πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό σε ποσοστό 90%
  • εντεροπαγκρεατικούς όγκους σε ποσοστό 30-70%
  • υποφυσιακά αδενώματα σε ποσοστό 30-40%
  • φλοιοεπινεφριδικούς όγκους 40%
  • φαιοχρωμοκυτώματα <1%
  • αγγειοινώματα προσώπου 85%
  • λιπώματα 30% και
  • άλλους όγκους

Οι όγκοι αυτοί εμφανίζονται πολύ νωρίτερα από τους αντίστοιχους σποραδικούς, με νεαρότερη ηλικία εμφάνισης τα 5 έτη και ηλικία αιχμής τα 50 έτη.

Υπάρχει αυξημένος κίνδυνος κακοήθειας;

Κακοήθεις παγκρεατικοί νευροενδοκρινείς όγκοι (ΝΕΤ), και καρκινοειδή του θύμου αδένα είναι οι συχνότερες αιτίες θανάτου στους ασθενείς αυτούς.